• Dit boek kopen �19,99

Nieuw leven / Marlies Terstegge

In het voorjaar komen nogal eens mensen naar mijn praktijk die verlangen naar ‘iets heel anders’:
een nieuw leven. Het leven van nu geeft hun weinig voldoening, ze hebben nauwelijks flow en zijn
maar zelden blij.

Hoe stellen zij zich zo’n heel ander leven voor? Zo’n directe vraag is vaak moeilijk te beantwoorden.
De meeste mensen vinden gewoon dat alles anders moet en denken daarbij meer in sferen: een
rustiger leven, een vrijer leven, een leven met meer intieme contacten of met boeiender werk.
Bij verlangens die zo vaag worden omschreven maak ik graag gebruik van de passietest. Dat is een
heel simpele test die maar uit een vraag bestaat.

Wanneer mijn leven ideaal is, dan … (ben ik, doe ik, heb ik).

Dan gaat het erom dat iemand zich een visuele voorstelling maakt van zo’n ideaal leven. En dat blijkt
helemaal niet zo moeilijk te zijn. Want die beelden zijn er eigenlijk best wel en de meeste cliënten
schrijven die zo op. In een mum van tijd staan er dan zo’n vijftien zinnen op papier waarmee een
helder beeld wordt geschetst van het soort leven waar iemand naar verlangt. Daarna wordt er een top
vijf gemaakt en per ‘passie’ uitgebreid beschreven hoe het leven eruit zou zien als daar volledig naar
geleefd wordt.

Hoe ziet je leven er dan precies uit? Welke gedachten houden je bezig? Welke talenten kun je inzetten?
Waar krijg je erkenning voor? Hoe woon je dan en met wie ga je om? Hoe zou je je voelen? Wat zou dat
alles voor jou betekenen?

Als iemand het aandurft om daar werk van te maken, worden er doelen en een stappenplan geformuleerd.
Zo’n nauwkeurig uitgewerkt plan helpt goed om jezelf bij de les te houden en iedere dag te focussen op
de positieve dingen die je uiteindelijk graag wilt.

Een passend uitzicht

Half april verscheen het nieuwe boek van Leo Bormans over het
geheim van de liefde. Ik nam het mee naar een tropisch eiland
(een ‘Nederlandse gemeente’) en las het op mijn balkon, onderwijl
genietend van zicht op wuivende palmen en een turquoise zee.

Net als zijn eerste boek over geluk bestaat The world book of love
uit een honderdtal teksten van onderzoekers in de positieve
psychologie uit zo’n vijftig landen.
Dit is het zesde boek uit de geluksreeks van Lannoo met The world
book of happiness uit 2010, Geef flow aan je leven (2011),
Word optimist (2011), Vergroot je zelfvertrouwen (2012) en
Opvoeden tot geluk (2012).
Het is een caleidoscopisch boek met bijdragen van psychologen,
sociologen, therapeuten en seksuologen, allemaal over liefde en
relaties. Zo’n boek laat zich moeilijk samenvatten; ik houd het
bij enkele impressies.

Zo werd ik getroffen door de mooie theorie van Robert Sternberg
over de liefdesdriehoek met de componenten intimiteit, passie en
toewijding. Ook de theorie over hechtingsstijlen – bepaald door de
dimensies ‘ontwijken van intimiteit’ en ‘angst om verlaten te worden’ -
van Erica Hepper sprak mij erg aan.

Niet alle auteurs schrijven over liefde tussen mensen. Bella DePaulo
schrijft bijvoorbeeld over gelukkige singles en stelt: misschien is
de liefde van je leven eerder een ‘wat’ dan een ‘wie’. “Als je je
openstelt voor liefde in haar grootste, breedste betekenis, leid je
waarschijnlijk je beste en zinvolste leven.”

Mijn eigen inspirator Mihaly Csikszentmihalyi vertelt over zijn
liefde voor de bergen: als je houdt van de dreigende pieken die jouw
plek op de wereld omringen, dan heb je veel om van te houden.
Dan zijn er boeiende teksten van Paul Verhaeghe, Alfons Van-
steenwegen, Daniel Perlman over het succes in de liefde van veilig
gehechte mensen, en van Gordon Mathews uit China over ‘ikigai’:
dat wat je leven de moeite van het leven waard maakt. Dat kan een
persoon zijn, een activiteit of een droom die zin geeft aan het leven
als geheel.
Er zijn kortom zo veel inspirerende inzichten, op basis van
onderzoek of praktijkervaring, dat iedereen wel iets kan vinden
om over na te denken –  met peinzende blik op blauwe zee of
wuivende palmen.

Inspiratie door vissen / Marlies Terstegge

In het verlengde van het onderzoek naar flow gaat mijn volgende
onderwerp over creativiteit. Ik vind het altijd erg boeiend om te zien
hoe mensen worden geïnspireerd wanneer ze iets maken. Een creatief
proces wordt vaak beschreven in termen van flow. Iemand wordt door
iets geraakt, begint iets te scheppen en komt gaandeweg in een
geestestoestand waarin dingen moeiteloos lijkt te gaan. Opeens komt
er een beeld of een ingeving en wordt de persoon meegevoerd in een
stroom – de flow – waardoor het proces bijna als vanzelf gaat.

In mijn boek over flow citeer ik enkele creatieve mensen die deze
ervaring kennen, zoals de Poolse componist Krzysztof Penderecki.
In een interview zegt hij: “Je kunt je verbeeldingskracht stimuleren
door zo veel mogelijk boeken te lezen, te reizen en door vaak in de
natuur te zijn. In Krakau bezit ik sinds 1974 een arboretum, een
door mijzelf geplante bomentuin van drie hectaren met 1700
verschillende soorten. Wandelend door die tuin krijg ik ideeën.
De muziek komt als het ware naar me toe vanuit de kosmos.
Ik hóór de muziek in mezelf voordat ik hem ga opschrijven.”

Dit is een heel bijzondere maar toch geen unieke ervaring: tal van
creatieve mensen – zoals schrijvers, beeldende kunstenaars, musici,
wetenschappers en uitvinders – beschrijven hun creatieproces op een
vergelijkbare manier. En ook zij voelen zich vaak geïnspireerd door
iets wat ze als buiten zichzelf ervaren.

Over dit soort belevingen is in de wetenschap nog weinig bekend.
Maar de psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi deed daar al wel
onderzoek naar. Hij interviewde zo’n honderd creatieve mensen
over hun ervaringen en beschreef dat in zijn boek:
Creativity. Flow and the psychology of discovery and invention.
Het is fascinerend om te zien hoe deze processen in hun werk gaan.
Daarbij kunnen zulke belevingen ook helpen bij het ontdekken van
onze eigen inspiratie.

Vrij om te kiezen / Marlies Terstegge

Mensen komen naar mijn praktijk omdat ze meer flow in hun leven willen.
Een paar jaar geleden kwamen cliënten nog binnen met de vraag: ‘hoe krijg
ik meer flow?’ Maar nu hebben de meesten mijn boek gelezen en is hun vraag
al veel specifieker. Ze kennen inmiddels hun waarden, hun kwaliteiten,
verlangens en bronnen van inspiratie. Ze hebben ontdekt waar ze blij van
worden en wat hun voldoening geeft. Nu staan ze voor de keuze om daar
daadwerkelijk ook iets mee te dóén.
En dat valt vaak niet mee. Daar is moed voor nodig en vertrouwen, ook al
weet je dat het je goed zal doen.

In mijn boek schrijf ik: “ Je leven versmalt of verbreedt zich al naargelang
je het aandurft om keuzes te maken die je uit je comfortzone halen.”
En dat is precies waar het hier om gaat en wat de reden is voor een gesprek.
Want zijn het wel de juiste keuzes en horen ze wel echt bij mij?
Dit zijn al heel andere vragen dan de open vraag ‘wat geeft mij flow?’

Soms lijkt het of iemand alleen bevestiging zoekt voor een beslissing die
diep vanbinnen al is genomen. Bijvoorbeeld de keuze voor levendiger werk,
voor een andere woonplek, voor passender bezigheden in de vrije tijd,
veranderingen in een relatie of een zinvol levensthema.

Flow is te vinden op alle levensgebieden. In alles wat je graag doet, wat bij
je past en waar je energie van krijgt. Maar die zoektocht vraagt wel dat je
keuzes maakt en ergens voor durft te gáán.

Sneeuw en ijs in Den Haag / Marlies Terstegge

Afgelopen maanden heb ik weer veel inspirerende boeken gelezen. Zoals het
laatste werk van Stephen Covey Het derde alternatief, met mooie voorbeelden
van flow bij creatieve samenwerking. Het boek Identiteit van de kritische
Vlaamse hoogleraar psychologie Paul Verhaeghe heeft me flink aan het denken
gezet over de maakbaarheid van de mens. Dan was er Het seniorenbrein van
de Groningse hoogleraar neuropsychologie André Aleman over wat er allemaal
in ons hoofd gebeurt bij het ouder worden. Bij dit boek wil ik even stilstaan
omdat veel bevindingen lijken op resultaten uit geluksonderzoek.

Aleman gaat gelukkig niet uit van de nieuwe trend  ”We zijn ons brein” maar
van de opvatting dat we zijn wie we zijn door de wisselwerking met onze
omgeving: wat we eten, waar we verblijven en welke relaties we hebben.
Dat hersenfuncties snel afnemen op oudere leeftijd wordt goed duidelijk.
Maar er zijn ook ‘verworvenheden’ op de oude dag zoals evenwichtigheid
en een dieper geluksgevoel. Vaak zijn ouderen ook wijzer dan jongeren,
waarbij wijsheid wordt omschreven als het vermogen keuzes te maken in
onzekere situaties en inzicht in levensvragen.

Interessant zijn de aanbevelingen voor een gezonde geest, want die gelden
eigenlijk voor iedere leeftijdsfase en lijken op de voorwaarden voor een leven
met flow. De geest blijft scherp door ondernemend en lichamelijk actief te zijn.
Een vijfpuntenplan voor een gezond brein is: liefde, beweging, uitdaging,
nieuwheid en dieet. Uitdaging is dan “het ondernemen van activiteiten die niet
te makkelijk zijn, maar inspanning, intelligentie of creativiteit vereisen” (Flow
dus). En nieuwheid is openstaan voor nieuwe prikkels door nieuwe plaatsen
en mensen te bezoeken en iets anders te doen of te lezen dan gebruikelijk.

Maar de grootste kracht van de oudere mens bestaat uit het begrijpen van
emoties en sociale situaties, gebaseerd op levenservaring. Daarbij zijn
empathie en gevoelens van liefde van groot belang voor goed contact met
anderen en verbondenheid met dierbaren. En dit is niet alleen een conclusie
uit het onderzoek van Aleman; ook uit de positieve psychologie weten we dat
dit de belangrijkste eigenschappen zijn van mensen die zich gelukkig voelen.

Deze week was ik een paar dagen op retraite in De Tussentijd in Maarn
met als thema ‘flow in leven en werk’. Met een kleine groep van 12 mensen
deelden we, onder leiding van Jan Bommerez, onze flowmomenten en
leerden we over transformatie en de bevrijding van ons potentieel.

Jan Bommerez is een Vlaamse auteur en inspirator die in Californië
woont en regelmatig voor lezingen naar Nederland komt.
Zijn Minder moeten, meer flow is een van de beste boeken over flow
die ik ken.

Bommerez ziet flow als de energie in jezelf die er altijd al was, maar
die je gaandeweg kwijtraakt. Later in je leven kun je die flow weer
terugvinden door je open te stellen en je angsten en weerstanden los
te laten.

De kortste weg naar je spontane zelf gaat door bewustwording van je
lichaam. Door meditatie, ademhalingsoefeningen, biofeedback en
contact met anderen kun je dichter bij je natuurlijke flowstaat komen.
In flow ben je het meest jezelf en verbonden met alles om je heen.
Het leven stroomt en alles gaat moeiteloos.

Het is duidelijk dat het hier om een heel proces gaat – je levensweg -,
waarvoor je bewust keuzes maakt, en waarover natuurlijk veel meer
te vertellen is…

Op de foto: Debbie Molhuizen, eigenaar van De Tussentijd, samen met
Jan Bommerez voor de prachtige villa in Maarn. / Marlies Terstegge

Op de foto links de Noorse auteur Nina Hanssen van het boek ‘Flow i hverdagen’
(Flow in het dagelijks leven), en Mihaly Csikszentmihalyi tussen haar en mij in.
Foto: Katrien van Oost

Alle aanwezigen op de bijeenkomst in Westmalle waren op een of andere manier
betrokken bij projecten rond flow en geluk. Zoals het project over lessen in flow
op middelbare scholen, bij onderzoek op universiteiten, flow bij begeleiding van
straatkinderen, flowcoaching in de sport, in het bedrijfsleven, bij groepsprocessen,
en flow in de psychologische en psychotherapeutische praktijk.

Zoals in al zijn boeken benadrukte Csikszentmihalyi het belang van intrinsieke
motivatie. Je bent pas echt van binnen uit gemotiveerd bij activiteiten waar je
plezier aan beleeft en waarin je het meest jezelf kunt zijn. Iedereen moet voor
zichzelf uitzoeken wat voor hem of haar het leven de moeite waard maakt.
Maar het produceren van meer flow is helaas niet het doel van de meeste
bedrijven, instituten of onderwijsinstellingen. Terwijl dat eigenlijk normaal
zou moeten zijn, want flow is de natuurlijke staat van het kind en iedereen
heeft er belang bij om dat weer terug te vinden.

Voor mij was het een heel bijzondere middag. Al meer dan twintig jaar lees ik
boeken van Csikszentmihalyi en volg ik zijn activiteiten. Hij is de belangrijkste
inspirator voor mijn werk en ik citeer hem dan ook regelmatig in mijn eigen boek.
Nu kon ik hem bij een biertje in café de Trappist zomaar dingen vragen die ik al
lang wilde weten.
Voor iemand van 78 jaar maakt hij een levendige, alerte indruk. Hij bladerde
nieuwsgierig in de boeken die hij van de uitgever kreeg, nam alle vragen even
serieus en vertelde grappige anekdotes uit zijn eigen leven. Het was echt een
Ontmoeting tussen gedreven mensen die met de flowtheorie iets willen bijdragen
aan hun eigen vakgebied.

Gisteren vond er in de abdij van Westmalle in Vlaanderen een bijzondere ontmoeting
plaats met Mihaly Csikszentmihalyi.  Deze beroemde psycholoog, de grondlegger van
de flowtheorie, was uitgenodigd door Leo Bormans en Lannoo om in het oude klooster
op zoek te gaan naar de geest van zijn vader. Daarna konden ongeveer twintig aan-
wezigen met hem van gedachten wisselen over flow en geluk.

Alfred Csikszentmihalyi (1889) verbleef zes jaar in Westmalle tot hij daar in 1962
overleed. Het gezin Csikszentmihalyi – met beide ouders, Mihaly en zijn twee zussen -
werd na hun vlucht uit Hongarije liefderijk door de trappisten opgevangen. In de
prachtige bibliotheek kon vader Alfred meteen aan de slag met het catalogiseren
van middeleeuwse boeken.
Mihalyi reisde echter meteen door naar Amerika om zijn grote droom te realiseren:
psycholoog worden. Hij heeft zijn ouders daarna nooit meer gezien.

Het moet een heel emotioneel moment voor hem geweest zijn toen hij gisteren in de
bibliotheek dezelfde broeder ontmoette die destijds met zijn vader samenwerkte.
Ook bleek het systeem dat zijn vader meer dan vijftig jaar geleden ontwikkelde, nog
steeds in gebruik te zijn.

Op de foto links Leo Bormans met zijn (in vele talen uitgebrachte) boek over geluk,
en naast Mihaly Csikszentmihalyi uitgever Maarten van Steenbergen van Lannoo.
Foto: Marlies Terstegge

Echt herfst / Marlies Terstegge

Voor het laatste papieren nummer van Intermediair wordt de psycholoog
Arnold Bakker geïnterviewd over bevlogenheid. Interviewster is Linda
van Putten. Als hoogleraar arbeids- en organisatiepsychologie aan de
Erasmus Universiteit doet Bakker al jarenlang onderzoek naar bevlogenheid
op het werk. Wat is het geheim van bevlogen mensen?

Het antwoord zal niemand verbazen. Bevlogen mensen zijn energiek,
toegewijd en volhoudend omdat ze tijdens hun werk flow ervaren.
Bakker onderzocht tienduizenden werknemers en ontdekte dat maar
12% van hen echt bevlogen is; 70% was redelijk tevreden, 5% was opge-
brand en 13% zat daar dicht tegenaan.

Bevlogen mensen kunnen hun energie goed verdelen en worden niet
alleen gevoed door hun werk, maar ook door activiteiten in hun vrije
tijd. Hun gedrevenheid komt van binnen uit: intrinsieke motivatie,
omdat ze plezier hebben in wat ze doen.
Ze laten zich niet snel beïnvloeden door minder leuke kanten van hun
werk en focussen op de voor hen aantrekkelijke aspecten. Ze komen
tot bloei in een inspirerende werksfeer van vertrouwen en autonomie,
met de mogelijkheid van steun.

Daarnaast zijn er ook persoonlijkheidskenmerken die bijdragen aan
meer bevlogenheid, en die kan iedereen bij zichzelf ontwikkelen.
Deze laatste uitspraak is niet van professor Bakker, maar een conclusie
uit mijn eigen studie naar flow in Geef flow aan je leven.
Je kunt je erin oefenen om dagelijks meer flow te ervaren  en daardoor
kun je zelf ook een bevlogen werknemer worden.

Zomaar een bloem uit de honderden in de tuin

Met de vijfde druk komt het aantal exemplaren Geef flow aan je leven op 10.000.
Meer dan 8500 mensen – zowel in België als in Nederland – hebben het boek
aangeschaft. Verder werd het besteld als e-book en als download in de iTunes
bookstore van Apple. In Vlaanderen stond het enkele maanden in de toptien van
De Standaard in de categorie ‘informatieve non-fictie’.

Het lijkt alsof steeds meer mensen zich aangesproken voelen door de boodschap
van de flowtheorie. Die belangstelling is ook te merken aan de e-mails die dagelijks
binnenkomen. Mensen voelen zich herkend in de beschrijving van flow: ooit hadden
ze net zo’n gevoel, maar ze raakten het kwijt en nu willen ze het opnieuw ervaren.
Maar hoe vind je situaties die je dat flowgevoel weer kunnen teruggeven?

Bij hun vraag om begeleiding valt een bepaald patroon op. Kort komt het erop neer
dat iemand ooit voor werk heeft gekozen omdat hij of zij daar goed in is en daar
erkenning voor kreeg. Maar na een aantal jaren lijkt die bevestiging van buitenaf
minder belangrijk te worden. Het is in ieder geval niet meer voldoende. Men wil
dat gevoel nu van bínnenuit ervaren, omdat het werk zelf leuk is, omdat het uitdaagt,
tot verdere ontwikkeling leidt of voldoening geeft.

Opeens wordt men zich bewust van het ontbreken van dat alles en dat voelt als een
groot gemis. Het valt dan niet mee om die vertrouwde en zorgvuldig opgebouwde
positie te verlaten en op zoek te gaan naar een vorm die meer kans biedt op flow.
Daar is moed voor nodig – en vertrouwen – en bij zo’n proces kan een korte,
intensieve begeleiding veel steun geven.